Archief
Good Vibrations 2 september 2006
Beeldend kunstenaars en musici zoeken al eeuwenlang naar parallellen tussen de zintuiglijke ervaringen van licht en geluid. Daarbij is bijvoorbeeld getracht klank zo letterlijk mogelijk in licht te vertalen, of andersom. Ook nu nog proberen kunstenaars op uiteenlopende manieren de immateriële media met elkaar in verband te brengen. De tentoonstelling geeft met de installaties, films, objecten en videowerken een divers beeld van de mogelijkheden om licht en geluid toe te passen in de moderne en hedendaagse kunst.
Livinus en Jeep van de Bundt
Livinus en Jeep van de Bundt, vader en zoon, behoren tot de pioniers op het gebied van de experimentele videokunst in Nederland. Licht en geluid zijn in hun werk directe afgeleiden van elkaar, doordat ze met audioapparatuur videobeelden genereren en manipuleren.
Aan het begin van Moiré ziet u een compositie met drie kleurige vlekken tegen een groene achtergrond. Het is opgebouwd uit drie beelden uit het videospelletje Pong, dat in 1975 door Atari op de markt werd gebracht en een wereldwijde hit werd. Hiermee kon virtueel tafeltennis worden gespeeld. De drie vlekken die men ziet zijn in feite pingpongballen, afkomstig uit drie beelden die over elkaar zijn gelegd. Het TV-beeld van Pong was zwart-wit. Door de kleuren van het beeldscherm uit elkaar te draaien werd een kleurig beeld verkregen. Dit beeld is vervolgens met geluid beïnvloed, het geluid dat ook te horen is.
Vervolgens is een reeks stilstaande beelden te zien langzaam in elkaar overvloeien. Door een toongenerator direct aan te sluiten op een videomonitor zijn abstracte, veelkleurige beelden gegenereerd. Deze beelden zijn met een camera opgenomen. Door een Bolex-camera te gebruiken waarvan de fase ingesteld kon worden, werd het mogelijk het videobeeld zonder strepen op te nemen. Losse beelden uit deze film hebben ze vervolgens in elkaar over laten vloeien. De nieuwe reeks toon-gegenereerde beelden is ten slotte weer voorzien van elektronische muziek.
Hajo Drott
In Tryptichon für 13 Sequenzen zijn meerdere lichtbronnen en luidsprekers opgenomen. Er verloopt een programma met verschillende stappen waarbij af en toe het licht de boventoon voert, en af en toe het geluid. De elektronische onderdelen zijn niet weggewerkt maar net als de lampen en luidsprekers ingezet als beeldend middel. De elektronica en de bedrading bepalen de compositie in sterke mate.
De hoeveelheid en diversiteit in elektrische onderdelen wekt verwachtingen omtrent het verloop van het programma, en roept tegelijk vragen op. Welke elementen zijn aangesloten en spelen daadwerkelijk een rol voor de programmatuur, en welke niet? Na inschakeling blijkt het programma verrassende en plotselinge wendingen te bevatten, en blijkt een visueel onopvallend onderdeel als een radio zeer bepalend te zijn voor het hoorbare resultaat.
Marye van Dyck
De objecten van Marye van Dyck bevatten zelf geen geluid, maar zijn hier wel op geïnspireerd. Een van haar objecten, Viola Passionata, bestaat uit een viool waaruit een kronkelende neonbuis ontspringt. De neon verbeeldt de klank van de viool. Ze vertelt hier zelf over:
"Tijdens het werken in het atelier met hedendaagse muziek op de achtergrond, begon deze de beleving van kleur en licht sterk te beïnvloeden. Ze leken een onlosmakelijk geheel. Dit toe te passen binnen kunstwerken leek toen een nog niet te realiseren traject. Totdat plotseling, tijdens een heftige passage in een vioolconcert van Paganini, zich een heldere voorstelling vormde: een viool die totaal verbleekte en leek te zweven, een bijna gifgroen lijnenspel, dat de gehele ruimte vulde en beïnvloedde. De Viola Passionata was geboren! Onmiddellijk was de relatie met de heftigheid van neonlicht een feit."
De ervaring waar Van Dyck over spreekt is in verband te brengen met synesthesie, een neurologisch verschijnsel waarbij ervaringen met het ene zintuig tegelijkertijd voor ervaringen in een ander zintuig zorgen. Synestheten ervaren bijvoorbeeld zoals Van Dyck vormen en kleuren bij bepaalde klanken, al kan ook samenhang tussen andere zintuigen voorkomen.
Over het ontstaan van het werk Der gelbe Klang, de gele neonbuis op twee muziekstandaarden, vertelt ze in poëtische bewoordingen: "Tijdens een solo-uitvoering op dwarsfluit ontstonden diepgele klankvormen, waarbij na enige tijd ook de partituur, het blad van waaruit gespeeld werd, leek te spiegelen en licht weerkaatste in zilveren tonen. In de spiegelingen waren ook vormen uit de ruimte zichtbaar, oplichtend, samensmeltend, in de gele lichtgloed, tot een geheel"
Walter Giers
Van Walter Giers zijn drie objecten in de expositie opgenomen. In alle objecten zijn naast lichtbronnen ook luidsprekers opgenomen. Het licht en geluid zijn op verschillende manieren met elkaar verbonden. Het werk 8 x 8 Lichtfelder is interactief en reageert op geluid. Door te klappen of te spreken kan de bezoeker het patroon van de brandende lampen veranderen.
In Echolot bepaalt de combinatie van licht en geluid de sfeer van het werk en worden bepaalde associaties opgeroepen. Het blauwe licht, de ovale zwarte vormen waarin de luidsprekers zijn gevat, de horizontale structuur van de bedrading en de geluiden doen sterk denken aan het leven onder water en walvissen. Giers heeft alle middelen ingezet om de ervaring van de bezoeker zo sterk en gericht mogelijk te bepalen.
In het werk 8-Ton-Musik zijn licht en klank op een bepaalde manier aan elkaar gekoppeld, en wordt de bezoeker uitgedaagd actief naar een bepaalde volgorde of logica te zoeken. In alle objecten van Giers speelt de beschouwer een centrale rol, en zijn de objecten een middel om de bezoeker te beïnvloeden, manipuleren, of aan te zetten tot specifieke handelingen.
Edwin van der Heide
Sound Modulated Light #1 is een environment met LED's en halogeenlampen. De lampen worden elektronisch aangestuurd en knipperen met snelheden die direct gerelateerd zijn aan geluidsfrequenties. Deze frequenties zijn te hoog om waargenomen te worden met het menselijk oog. De volumeverschillen in het geluid zijn echter verantwoordelijk voor de helderheid van het licht en zijn wel goed waarneembaar. De lampen hebben een dubbele functie: ze zijn zowel onderdeel van het visuele ontwerp als drager van het geluid.
U kunt bij de balie een speciale ontvanger krijgen die het gemoduleerde licht op een koptelefoon hoorbaar maakt. Er zijn twintig verschillende klankbronnen verspreid over de ruimte. De balans tussen de ontvangen signalen wordt bepaald door de combinatie van lichtbronnen die op de ontvanger vallen. Doordat de bezoeker zich door de ruimte beweegt, verandert het licht- en klanklandschap van vorm en kan de bezoeker zelf een compositie samenstellen.
Bas van Koolwijk
TST. 02 is een videowerk met een minimalistische vlakverdeling, ritmische montage en subtiele verschuivingen in vorm en kleur. Aan de basis van het werk staan enkele TV-beelden met lichte storing vanwege een niet optimale ontvangst. Deze beelden zijn opgenomen en op de computer bewerkt. Door middel van verschillende digitale filters is het beeld sterk van uiterlijk veranderd en is de uiteindelijke vorm van het werk bepaald.
Door de manipulatie van het beeldsignaal heeft ook het geluid zijn vorm gekregen. De geluidstrack is namelijk niets anders dan het beeldsignaal dat beluisterd wordt via het audiokanaal.
Paul Panhuysen
De installatie Solar Sound Space beslaat een zaal van het museum. Deze licht- en klankomgeving bestaat uit kleurige tafels waarop kleine circuits met geluidschips en luidsprekers zijn neergelegd. Boven de tafels, en langs de wanden van de ruimte, hangen lampen die volgens geprogrammeerde tijdschakelaars aan- en uitgaan. Ook de circuits op de tafels schakelen via dit systeem aan en uit. Elke lamp schakelt tegelijk met een circuit aan of uit. Dit hoeft echter niet noodzakelijkerwijs het circuit onder diezelfde lamp te zijn.
Aan de wanden hangen houten kastjes in felle kleuren, waarop zonnecellen zijn bevestigd. Wanneer er licht op een kastje valt, stuurt de zonnecel energie naar een geluidschip die zich in het kastje bevindt en klinkt er een melodietje. Op één van de tafels staat een draaiende houten schijf met diverse zonnecellen, geluidschips en luidsprekers. Hierop zijn ook gedroogde rupsen te zien, die volgens een strak patroon zijn geordend.
Solar Sound Space is een omgeving waarin de bezoeker gevraagd wordt actief op zoek te gaan naar het verband tussen licht- en geluidseffecten. Bij het bewegen door de ruimte hoort de bezoeker steeds een andere combinatie van klanken, waardoor de ervaring van de installatie geen moment hetzelfde is.
Nicolas Schöffer
Nicolas Schöffer heeft vanaf de late jaren vijftig draaiende roestvrij stalen constructies gemaakt, waarop gekleurd licht wordt gericht. Het licht zorgt op de omliggende wanden voor een steeds veranderend spel van licht en schaduw. Het werk Licht en beweging, Lux 10 is hiervan een voorbeeld. Voor de film Fer Chaud (‘heet ijzer', ook omkering van de klanken Schö-fer) uit 1957 heeft Schöffer samen met filmmaker Jacques Brissot en producent Pierre Schaeffer opnames gemaakt van soortgelijke constructies en het licht- en schaduwspel dat ze voortbrengen.
De opnames van deze voor hun tijd zeer modernistische werken zijn met muziek van de even zo vooruitstrevende componist Iannis Xenakis gecombineerd. Te horen is het eerste elektronische muziekstuk van deze Griekse componists: Diamorphoses, net als de beelden ontstaan in 1957. In deze compositie gaat het om klank in beweging, een toepasselijke analogie met het licht in beweging van Schöffer. Het stuk is opgebouwd uit een wolk van klanken die continu van toonhoogte, volume en klankkleur veranderen.
Peter Struycken
Het werk van Peter Struycken is gebaseerd op het muziekstuk Prometheus, gedicht van vuur (opus 60) van Alexander Skrjabin, geschreven in 1911. Skrjabin, die zeer geïnteresseerd was in synesthesie (het gelijktijdig waarnemen van een effect met verschillende zintuigen) heeft in de partituur van dit werk een partij voor licht opgenomen. Struycken heeft op basis van deze aantekeningen het computer-gegenereerde videowerk Skriabins Visioen gemaakt, dat parallel aan de muziek vertoond kan worden.
Skriabin heeft in de partituur van zijn muziekstuk kleuraanduidingen opgenomen, waarbij elke kleur correspondeert met de grondtoon van een akkoord. In totaal komen twaalf verschillende kleuren voor. Daarnaast heeft hij het karakter van het veranderende licht proberen te vatten in beschrijvingen als 'mysterieus', 'gloeiend', 'reflecterend' of zelfs 'extatisch genot'. Voor Struycken zijn behalve de aantekeningen van Skrjabin ook de wisselingen in tempo, volume en klankkleur van de muziek belangrijke aanknopingspunten geweest.
Struycken heeft binnen de aanwijzingen van Skrjabin zijn eigen compositie ontwikkeld. In zijn werk zijn verschillende niveaus te onderscheiden. De kleuren die de boventoon voeren veranderen slechts geleidelijk van vorm en kleur. Daarnaast komen kleinere kleurvlakken voor, die nadrukkelijker een visuele parallel vormen van de muziek. Bovendien manifesteren korte, snelle afwisselingen in melodie of ritme zich als erupties, stromingen of wolken van kleine kleurdeeltjes.
Vanaf het ontstaan van het muziekstuk hebben er diverse uitvoeringen van Skrjabin's werk met licht plaatsgevonden. Voor de eerste, in 1915, bouwde de componist zelf het lichtinstrument: een schijf met 12 gekleurde gloeilampen. De mogelijkheden die dit instrument bood waren natuurlijk zeer beperkt. Struycken heeft met behulp van geavanceerde technieken een geheel eigen manier gevonden om de intentie van Skrjabin in vorm en kleur te vatten.
Peter Vogel
De objecten van Peter Vogel zijn open, minimalistische constructies waarin de structuur van het werk is blootgelegd. In beide werken zijn fotocellen opgenomen, die bij een verandering in lichtintensiteit geluidssignalen teweegbrengen. De bezoeker kan met de eigen schaduw de hoorbare effecten beïnvloeden, en op zoek gaan naar de verschillende mogelijke resultaten.
